Hava Isınınca Termometredeki Sıvı Neden Yukarı Çıkar?
Bir yaz sabahı balkona çıktığını düşün. Hava biraz serin. Duvara asılı termometredeki kırmızı sıvı, 20 dereceyi gösteriyor.
Öğle olduğunda güneş yükseliyor ve hava ısınıyor. Termometreye tekrar baktığında kırmızı sıvının 28 dereceye kadar yükseldiğini görüyorsun.
Peki, bu sıvıyı yukarıya doğru kim hareket ettirdi?
Termometrenin içinde küçük bir motor mu var?
Hayır!
Sıvılı termometrelerde sıcaklık arttığında sıvı genellikle genleşir. Yani daha fazla hacim kaplar. Bu hacim artışı, sıvının ince bir boruda yükselmesini sağlar.
Hava soğuduğunda ise tam tersi gerçekleşir: Sıvı büzülür ve seviyesi düşer.
Bu olayın adı ısıl genleşmedir.
Termometre Nedir?
Termometre, sıcaklığı ölçmek için kullanılan bir araçtır.
Havanın, suyun, insan vücudunun ve başka maddelerin sıcaklığını ölçmemize yardımcı olur.
Örneğin hava durumunu öğrenirken termometrelerden elde edilen ölçümler kullanılır.
Bir insanın ateşi ölçülürken de uygun bir termometreden yararlanılır.
Ancak bütün termometreler aynı biçimde çalışmaz.
Bazılarında sıcaklık değişimlerine göre genleşen sıvılar bulunur.
Bazılarında ise elektronik algılayıcılar kullanılır.
Eski tip sıvılı termometreleri anlamak için içlerindeki ince boruya ve sıvıya dikkat etmemiz gerekir.
Sıvılı Termometrenin İçinde Neler Bulunur?
Sıvılı bir termometrenin genellikle üç temel bölümü vardır.
Sıvı Haznesi
Termometrenin alt bölümünde bulunan ve sıvının önemli bir kısmını taşıyan küçük bölmedir.
Bu bölüme bazen termometre balonu da denir.
İnce Cam Boru
Hazneye bağlı, çok dar bir kanaldır.
Bu kanala kılcal boru adı verilir.
Sıvı sıcaklık değiştiğinde bu borunun içinde yükselir veya alçalır.
Derece Ölçeği
Termometrenin üzerinde sıcaklık değerlerini gösteren çizgiler ve sayılar bulunur.
Sıvının ulaştığı seviye, bu ölçekten okunur.
Bu parçalar birlikte çalışarak gözle fark edemeyeceğimiz kadar küçük genleşmeleri görünür hâle getirir.
Isıl Genleşme Nedir?
Maddeler ısındıklarında boyutları değişebilir.
Birçok katı, sıvı ve gaz ısındığında genleşir.
Yani aynı miktardaki madde, daha fazla hacim kaplamaya başlayabilir.
Bu olaya ısıl genleşme denir.
Örneğin sıcaklık yükseldiğinde metal bir çubuğun uzunluğu çok az artabilir.
Sıvılı termometrede ise sıvının hacmi artar.
Ancak bütün maddeler aynı miktarda genleşmez.
Üstelik bazı maddeler, belirli sıcaklık aralıklarında alışılmışın dışında davranabilir.
Bu nedenle “Bütün maddeler ısıtıldığında mutlaka genleşir.” demek doğru değildir.
Yaygın sıvılı termometreler, kullanılan sıvının sıcaklıkla düzenli ve ölçülebilir biçimde genleşmesinden yararlanır.
Sıvının İçindeki Moleküllere Ne Olur?
Sıvılar, gözle göremediğimiz çok küçük parçacıklardan oluşur.
Bu parçacıklara molekül denir.
Sıvının molekülleri sürekli hareket eder.
Sıvı ısı aldığında moleküllerin hareketleri genellikle hızlanır.
Moleküllerin birbirleriyle olan etkileşimleri sonucunda aralarındaki ortalama uzaklık değişebilir.
Bu da birçok sıvının hacminin artmasına yol açar.
Ancak sıvının genleşmesi, içine yeni madde eklendiği anlamına gelmez.
Termometredeki sıvı miktarı aynı kalır.
Değişen şey, o sıvının kapladığı hacimdir.
Bu nedenle termometredeki sıvının yükselmesi, sıcaklıkla meydana gelen hacim değişiminin görünür bir sonucudur.
Termometrenin Borusu Neden Çok İncedir?
Sıvılı termometredeki cam borunun çok ince olmasının önemli bir nedeni vardır.
Sıvı ısındığında hacmi biraz artar.
Eğer sıvı çok geniş bir kabın içinde olsaydı bu küçük artışı gözümüzle fark etmek zor olabilirdi.
Ancak ince bir boruda aynı hacim artışı, sıvı seviyesinin daha belirgin biçimde yükselmesini sağlar.
Bir miktar suyu geniş bir tabağa koyduğumuzu düşünelim.
Aynı miktarda suyu çok dar ve uzun bir kaba koyduğumuzda su daha yüksek bir seviyeye ulaşır.
Termometrenin ince borusu da küçük hacim değişikliklerinin kolayca görülmesini sağlar.
Bu sayede sıcaklıktaki değişimleri üzerindeki derece işaretleriyle takip edebiliriz.
Hava Soğuduğunda Sıvı Neden Aşağı İner?
Termometre daha serin bir ortama götürüldüğünde içindeki sıvı çevresine ısı verir.
Sıcaklığı düştükçe sıvı genellikle büzülür.
Yani aynı miktardaki sıvı daha az hacim kaplar.
Bu nedenle ince borudaki sıvı seviyesi aşağı iner.
Örneğin termometre sabah 15 dereceyi, öğle saatlerinde 25 dereceyi gösterebilir.
Akşam hava yeniden serinlediğinde sıvı seviyesi tekrar düşebilir.
Burada önemli bir ayrıntı vardır: Sıvı, havanın serinlediğini önceden bilmez.
Termometre ile çevresindeki hava arasında ısı alışverişi gerçekleşir.
Termometrenin sıcaklığı değiştikçe içindeki sıvının hacmi de değişir.
Termometredeki Sıvı Neden Kırmızıdır?
Bazı termometrelerde kırmızı, mavi veya başka renklerde sıvılar bulunur.
Bu renklerin önemli bir amacı, sıvı seviyesinin kolayca görülebilmesini sağlamaktır.
Örneğin bazı sıvılı termometrelerde alkol veya başka organik sıvılar kullanılabilir.
Bu sıvılar doğal hâllerinde renksiz veya çok açık renkli olabilir.
İçlerine uygun bir renklendirici eklenerek seviyelerinin daha rahat görülmesi sağlanır.
Dolayısıyla termometredeki sıvının kırmızı olması, sıvının sıcak olduğu anlamına gelmez.
Kırmızı renk, çoğu zaman yalnızca ölçümü okumayı kolaylaştırır.
Eski Termometrelerde Neden Cıva Kullanılırdı?
Geçmişte birçok termometrede cıva adı verilen sıvı metal kullanılmıştır.
Cıvanın sıcaklık değişimlerine verdiği düzenli tepki, onu ölçüm araçlarında kullanışlı hâle getirmiştir.
Ancak cıva zehirli bir maddedir.
Cıvalı termometre kırıldığında ortaya çıkan cıva, özellikle buharı solunduğunda sağlık açısından tehlikeli olabilir.
Bu nedenle günümüzde birçok kullanım alanında cıva içermeyen termometreler tercih edilir.
Evlerde kullanılan dijital termometreler de yaygındır.
Çocuklar eski bir termometreyi gördüklerinde içindeki sıvının ne olduğunu anlamak için onu açmaya veya kırmaya çalışmamalıdır.
Cam Boru da Isınınca Genleşir mi?
Evet. Termometrenin camı da sıcaklık değişimlerinden etkilenir.
Cam ısındığında genellikle bir miktar genleşir.
Ancak yaygın sıvılı termometrelerde kullanılan sıvının hacim değişimi, camın hacim değişiminden daha belirgindir.
Bu nedenle sıvı seviyesi yükselir.
Ölçümün doğru yapılabilmesi için termometrenin tasarımında hem sıvının hem de camın özellikleri dikkate alınır.
Yani termometre yalnızca rastgele bir sıvının cam boruya doldurulmasıyla oluşturulan bir araç değildir.
Kullanılan malzemelerin özelliklerine göre dikkatle tasarlanır ve derecelendirilir.
Termometrenin Üzerindeki Sayılar Ne Anlama Gelir?
Termometrenin üzerindeki sayılar sıcaklık değerlerini gösterir.
Türkiye'de günlük yaşamda çoğunlukla Celsius, yani santigrat sıcaklık ölçeği kullanılır.
Bu ölçek °C işaretiyle gösterilir.
Örneğin 20 °C, yirmi derece Celsius anlamına gelir.
Normal atmosfer basıncında saf su yaklaşık 0 °C'de donar ve 100 °C'de kaynar.
Ancak termometreler yalnızca bu sıcaklıklar arasında ölçüm yapmak zorunda değildir.
Kullanım amacına göre daha düşük veya daha yüksek sıcaklıkları ölçmek için farklı türlerde termometreler üretilir.
Bir termometrenin üzerinde bulunan derece işaretleri, belirli sıcaklık değerlerine göre ayarlanmıştır.
Bu işleme kalibrasyon veya uygun bağlamda derecelendirme denir.
Termometre Sıcaklığı Hemen Gösterir mi?
Her zaman değil.
Bir termometreyi daha sıcak veya daha soğuk bir ortama götürdüğümüzde içindeki sıvının da yeni sıcaklığa yaklaşması gerekir.
Bu işlem zaman alabilir.
Örneğin soğuk bir odadan sıcak bir odaya alınan termometre, hemen son sıcaklığı göstermeyebilir.
Önce camı ve sıvısı çevresinden ısı alır.
Bir süre sonra yeni ortamın sıcaklığına yaklaşır.
Bu nedenle sıcaklık ölçümünde termometreye yeterli süre tanımak önemlidir.
Ayrıca doğrudan güneş ışığı alan bir termometre, yalnızca havadan değil güneş ışığından da enerji alır.
Bu yüzden hava sıcaklığını doğru ölçmek için termometrenin uygun koşullarda konumlandırılması gerekir.
Dijital Termometrelerde Sıvı Neden Yükselmez?
Dijital termometreler sıvının genleşmesini kullanmak zorunda değildir.
Bu cihazların içinde sıcaklığa duyarlı elektronik algılayıcılar bulunabilir.
Örneğin bazı algılayıcıların elektriksel direnci sıcaklığa bağlı olarak değişir.
Elektronik devre, bu değişimi değerlendirerek sıcaklığı hesaplar.
Sonuç ekranda sayı olarak gösterilir.
Bu nedenle dijital termometrede yükselip alçalan renkli bir sıvı görmeyiz.
Yine de sıvılı ve dijital termometrelerin ortak amacı aynıdır: Sıcaklığı ölçmek.
Yalnızca kullandıkları ölçüm yöntemi farklıdır.
Su da Isınınca Her Zaman Genleşir mi?
Su da sıcaklık değişimlerinden etkilenir.
Ancak suyun ilginç bir özelliği vardır.
Normal basınç koşullarında sıvı su, yaklaşık 4 °C'de en yüksek yoğunluğuna ulaşır.
Bu nedenle 0 °C ile 4 °C arasında ısıtılan su, birçok sıvıdan farklı olarak hacimce küçülebilir.
4 °C'nin üzerinde ise su genellikle ısındıkça genleşir.
Bu özellik, suyun neden termometre sıvısı olarak her sıcaklık aralığında uygun olmadığını anlamamıza da yardımcı olur.
Termometrelerde kullanılan sıvılar, ölçülmek istenen sıcaklık aralığına ve fiziksel özelliklerine göre seçilir.
Termometreler Günlük Hayatımızda Nerelerde Kullanılır?
Termometreler yalnızca hava durumunu öğrenmek için kullanılmaz.
Hastanelerde ve evlerde vücut sıcaklığının ölçülmesine yardımcı olur.
Laboratuvarlarda yapılan deneylerde sıcaklık kontrolü için kullanılır.
Bazı mutfak cihazlarında ve gıda hazırlama işlemlerinde de sıcaklık ölçümü önemlidir.
Buzdolapları, ısıtma sistemleri ve başka makinelerde sıcaklık algılayıcıları bulunabilir.
Bu örneklerin hepsinde sıcaklığın ölçülmesi, daha doğru kararlar verilmesine yardımcı olur.
Bir daha sıvılı bir termometreye baktığında, içindeki renkli çizginin kendi kendine yukarı tırmanmadığını hatırlayabilirsin. Hava ısındığında termometre ısı alır, sıvı genleşir ve ince cam boruda yükselir. Hava soğuduğunda ise sıvı genellikle büzülerek aşağı iner. Böylece gözle göremediğimiz küçücük hacim değişimleri, sıcaklığı okuyabileceğimiz bir ölçüme dönüşür.
Termometrelerdeki Sıvı Hakkında Ne Öğrendik?
1. Hava ısınınca termometredeki sıvı neden yükselir?
Termometrenin içindeki sıvı ısındığında genellikle genleşir. Hacmi arttığı için ince cam boruda yükselir.
2. Termometredeki sıvı soğuyunca neden aşağı iner?
Sıvı soğuduğunda genellikle büzülür ve daha az hacim kaplar. Böylece borudaki seviyesi düşer.
3. Termometrenin borusu neden çok incedir?
Sıvının hacmindeki küçük değişikliklerin bile belirgin bir yükseklik değişimi oluşturmasını sağlar.
4. Termometredeki sıvı neden kırmızı olabilir?
Bazı termometre sıvılarına seviyelerinin kolay görülmesi için renklendirici eklenir. Renk, sıvının mutlaka sıcak olduğunu göstermez.
5. Her termometrenin içinde sıvı var mıdır?
Hayır. Dijital termometreler sıcaklığı elektronik algılayıcılarla ölçebilir.
6. Termometreyi kırıp içindeki sıvıyı incelemek güvenli midir?
Hayır. Termometrenin camı kesiklere neden olabilir. Ayrıca bazı eski termometrelerde zehirli cıva bulunabilir. Termometreler açılmamalı veya kırılmamalıdır.