Plaktan Müzik Sesi Nasıl Çıkar? Pikap Nasıl Çalışır?
Bir gün deden sana büyük, siyah ve yuvarlak bir plak gösteriyor.
“Bununla müzik dinlerdik.” diyor.
Şaşırıyorsun.
Çünkü plağın üzerinde düğme, ekran veya hoparlör yok!
Deden plağı pikap adı verilen bir cihazın üzerine yerleştiriyor. Plak dönmeye başlıyor. Küçücük bir iğne plağın yüzeyine değiyor.
Biraz sonra odada güzel bir şarkı duyuluyor.
“Bu müzik nereden çıktı?” diye soruyorsun.
Aslında müzik, plağın yüzeyindeki çok ince oluklara kaydedilmiş bilgiler sayesinde yeniden oluşturuluyor.
Peki, bu nasıl mümkün oluyor?
Plak Nedir?
Plak, üzerine ses kaydı yapılabilen yuvarlak bir disktir.
Günümüzde bildiğimiz plakların çoğu vinil adı verilen bir plastik türünden üretilir.
Plakların üzerinde gözümüzle ince çizgiler şeklinde gördüğümüz oluklar bulunur.
Bu oluklar, kaydedilen sesin fiziksel izlerini taşır.
Yani plağın içinde küçük bir radyo veya müzik kutusu bulunmaz.
Müzik bilgisi, diskin yüzeyindeki çok küçük şekil değişikliklerinde saklanır.
Bu bilgiyi yeniden sese dönüştüren cihaz ise pikaptır.
Ses Nasıl Oluşur?
Bir gitarın telini çektiğini düşün.
Tel ileri geri hareket eder.
Bu harekete titreşim denir.
Titreşen tel çevresindeki havayı da etkiler.
Havada oluşan basınç değişimleri dalgalar hâlinde yayılır.
Bunlara ses dalgaları denir.
Kulaklarımıza ulaşan bu dalgaları beynimiz ses olarak algılar.
İnsan sesi, gitar, piyano ve davul da farklı titreşimlerle ses oluşturur.
Plak teknolojisinin temelinde de bu titreşimler bulunur.
Müzik Plağın Üzerine Nasıl Kaydedilir?
Bir müzisyen şarkı söylediğinde veya bir enstrüman çaldığında ses dalgaları oluşur.
Mikrofonlar bu sesleri elektrik sinyallerine dönüştürebilir.
Plak üretiminde kullanılan özel bir kayıt cihazı, ses sinyaline göre hareket eden kesici bir uç yardımıyla ana diskin yüzeyinde ince bir oluk oluşturur.
Bu oluğun kenarları sesin değişimlerine uygun biçimde şekillenir.
Daha sonra hazırlanan kalıplarla bu izler plakların üzerine aktarılabilir.
Böylece aynı müzik kaydından çok sayıda plak üretilebilir.
Plaktaki İnce Çizgiler Ne İşe Yarar?
Bir plağa yakından baktığında birbirine çok yakın dairesel çizgiler görürsün.
Aslında bir plak yüzündeki müziği taşıyan oluk, çoğunlukla dış kenardan içe doğru ilerleyen uzun bir spiral biçimindedir.
Bu oluğun içinde gözle kolayca görülemeyecek kadar küçük kıvrımlar bulunur.
Bu kıvrımlar rastgele oluşmaz.
Kaydedilen müzikteki titreşimleri temsil edecek şekilde hazırlanır.
Böylece plağın yüzeyinde müzikle ilgili sürekli değişen fiziksel bir iz bulunur.
Pikap Nedir?
Pikap, plakların üzerindeki ses bilgisini okumaya yarayan cihazdır.
Üzerinde plağın yerleştirildiği döner bir tabla bulunur.
Bu tabla bir motor yardımıyla uygun hızda döner.
Ayrıca üzerinde iğne ve kartuş taşıyan bir kol vardır.
Bu kola pikap kolu da denir.
Pikap çalışırken iğne plağın oluğunu takip eder.
Modern pikaplarda ortaya çıkan titreşimler elektrik sinyaline dönüştürülerek ses sistemine gönderilir.
Pikabın İğnesi Nasıl Çalışır?
Pikap iğnesinin ucu çok küçüktür.
Birçok modern iğnenin ucunda aşınmaya dayanıklı elmas bulunur.
İğne, plak dönerken oluğun içindeki küçük kıvrımları takip eder.
Oluk sağa, sola veya farklı yönlere doğru çok küçük değişiklikler gösterdiğinde iğne de hareket eder.
Böylece titreşim oluşur.
İğnenin yaptığı hareket, plağa kaydedilmiş müzik bilgisini takip eder.
Ancak iğnenin düzgün çalışması önemlidir.
Kirli veya hasarlı bir iğne, müzik kalitesini bozabilir ve plağa zarar verebilir.
İğnenin Titreşimi Nasıl Elektriğe Dönüşür?
Modern pikaplarda iğneye bağlı kartuş adı verilen özel bir parça bulunur.
Kartuşun görevi mekanik titreşimleri elektrik sinyaline dönüştürmektir.
Bazı kartuşlarda küçük bir mıknatıs hareket eder.
Bu hareket, yakınındaki bobinlerde elektrik sinyali oluşmasını sağlar.
Başka kartuş türlerinde ise bobin hareket eder.
Her iki yöntemde de iğnenin titreşimi elektriksel olarak temsil edilir.
Ancak bu sinyal genellikle oldukça zayıftır.
Müziğin rahatça duyulabilmesi için başka parçalara da ihtiyaç duyulur.
Hoparlörden Müzik Nasıl Çıkar?
Kartuşta oluşan elektrik sinyali uygun bir ses devresine gönderilir.
Bu sinyal önce gerekli biçimde düzenlenip yükseltilebilir.
Ardından hoparlöre ulaşır.
Hoparlörün içinde elektrik sinyalinin etkisiyle hareket eden parçalar bulunur.
Bunlardan biri diyafram adı verilen yüzeydir.
Diyafram ileri geri hareket ederek çevresindeki havayı titreştirir.
Böylece yeniden ses dalgaları oluşur.
Bu dalgalar kulaklarımıza ulaştığında müziği duyarız.
Yani plağa kaydedilmiş titreşim bilgisi tekrar havadaki titreşimlere dönüşür.
Gramofon ile Pikap Aynı mıdır?
Gramofon ve modern pikapların temelinde, plağın oluklarını bir iğneyle takip etme düşüncesi bulunur.
Ancak çalışma biçimleri farklılaşabilir.
Eski gramofonlarda iğnenin titreşimleri mekanik olarak bir diyaframa aktarılırdı.
Büyük huni biçimindeki bölüm ise sesin çevreye yayılmasına yardımcı olurdu.
Modern pikaplarda genellikle elektrik sinyali, yükseltici ve hoparlör kullanılır.
Bu nedenle gramofonlarla modern pikaplar benzer bir prensipten yararlansa da aynı teknolojiyi kullanmaz.
Plaklar Neden Farklı Hızlarda Döner?
Bütün plaklar aynı hızda çalınmaz.
Yaygın uzunçalar plaklar dakikada 33⅓ devir hızında döner.
Birçok küçük plak ise dakikada 45 devir hızında çalınır.
Bazı eski plaklar için 78 devir kullanılmıştır.
Plak, kaydedildiği hızdan farklı bir hızda çalınırsa sesin süresi ve yüksekliği değişebilir.
Örneğin yavaş çalınan bir kayıt daha pes ve uzun duyulabilir.
Bu nedenle pikabın dönüş hızının plak türüne uygun olması gerekir.
Plaklar Neden Bazen Çıtırtı Çıkarır?
Plak dinlerken müziğin arasında küçük çıtırtılar duyulabilir.
Bunun farklı nedenleri bulunur.
Plağın oluğunda biriken tozlar, kirler veya yüzeydeki çizikler iğnenin hareketini etkileyebilir.
Bu da istenmeyen seslerin oluşmasına neden olabilir.
Ayrıca plak veya pikap sistemindeki bazı teknik sorunlar ses kalitesini bozabilir.
Plakların uygun şekilde saklanması ve temiz tutulması bu sorunları azaltmaya yardımcı olur.
Ancak plakların hassas yüzeylerine sert cisimlerle dokunulmamalıdır.
Plaktan Müzik Dinlemek Bize Ne Öğretir?
Plaklar, sesin yalnızca duyduğumuz bir şey olmadığını gösterir.
Ses, fiziksel titreşimlerle ilgilidir.
Bu titreşimlerin bilgisi bir yüzeye kaydedilebilir.
Daha sonra uygun bir sistemle yeniden ses oluşturulabilir.
Bir plak çalarken aslında birçok işlem art arda gerçekleşir:
Oluklar iğneyi hareket ettirir, kartuş elektrik sinyali oluşturur, ses sistemi bu sinyali işler ve hoparlör havayı titreştirir.
Bir dahaki sefere dönen bir plak gördüğünde üzerinde yalnızca ince çizgiler bulunan bir disk görmeyebilirsin. O çizgilerin içinde müziğin izlerini taşıyan çok küçük şekiller bulunduğunu hatırlayabilirsin. Böylece bir şarkının plağa nasıl kaydedildiğini ve yıllar sonra yeniden nasıl duyulabildiğini anlamış olursun.
Plaklar Hakkında Ne Öğrendik?
1. Plaktan müzik sesi nasıl çıkar?
Pikabın iğnesi plağın oluklarındaki hareketleri takip eder. Bu titreşimler modern pikaplarda elektrik sinyaline, ardından hoparlörde yeniden sese dönüştürülür.
2. Plaktaki ince çizgiler ne işe yarar?
Olukların çok küçük kıvrımları, kaydedilen sesin fiziksel bilgisini taşır.
3. Pikabın iğnesi neden titreşir?
Plak dönerken iğne oluğun değişen biçimini takip eder ve bu nedenle çok küçük hareketler yapar.
4. Plak kendi başına müzik çalabilir mi?
Normal koşullarda müziği dinlemek için plağın ses bilgisini okuyup duyulabilir hâle getiren uygun bir cihaza ihtiyaç vardır.
5. Plak neden çıtırtı yapabilir?
Toz, kir, çizik veya pikap sistemindeki sorunlar iğnenin hareketini etkileyerek istenmeyen seslere yol açabilir.
6. Bütün plaklar aynı hızda mı döner?
Hayır. Yaygın plaklarda 33⅓ veya 45 devir, bazı eski plaklarda ise 78 devir gibi farklı hızlar kullanılır.
