Gelgit Olayı Neden Olur? Denizler Neden Yükselip Alçalır?

Bir sabah deniz kıyısında yürüdüğünü düşün. Dalgalar ayaklarının yakınındaki kumlara kadar ulaşıyor. Kıyıdaki büyük bir kayanın alt bölümü suyun içinde kalmış.

Öğleden sonra aynı yere geldiğinde ise kayanın etrafındaki suyun çekildiğini görüyorsun.

Şaşırıp soruyorsun:

“Denizdeki su nereye gitti? Biraz önce buradaydı!”

Aslında deniz suyu ortadan kaybolmadı. Deniz seviyesinin değişmesine neden olan doğal bir olay gerçekleşti.

Bu olaya gelgit denir.

Gelgit, başta Ay olmak üzere Güneş'in de kütleçekim etkileriyle deniz ve okyanus sularının düzenli biçimde yükselip alçalmasıdır.

Gelgit Nedir?

Gelgit, deniz seviyesinin belirli zaman aralıklarında değişmesidir.

Su seviyesinin yükseldiği döneme yüksek gelgit, azaldığı döneme ise alçak gelgit denir.

Türkçede yüksek gelgit için med, alçak gelgit için cezir sözcükleri de kullanılır.

Bu nedenle gelgit olayına medcezir dendiğini duyabilirsin.

Gelgit sırasında yalnızca suyun yüksekliği değişmez. Suların kıyıya doğru veya kıyıdan uzaklaşacak biçimde hareket etmesiyle gelgit akıntıları da oluşabilir.

Ay Denizleri Nasıl Etkiler?

Ay, Dünya'nın doğal uydusudur.

Dünya ile Ay arasında bir kütleçekim kuvveti bulunur.

Bu kuvvet, denizlerdeki suyu da etkiler.

Ancak Ay'ın çekimi Dünya'nın bütün noktalarında tamamen aynı değildir.

Ay'a daha yakın bölgelerde çekim biraz daha güçlü, uzak bölgelerde ise biraz daha zayıftır.

İşte bu küçük farklar, denizlerdeki suyun dağılımını değiştirmeye yardımcı olur.

Kütleçekim Nedir?

Kütleçekim, kütlesi bulunan cisimlerin birbirini çekmesidir.

Örneğin Dünya'nın kütleçekimi bizi ve etrafımızdaki eşyaları yeryüzünde tutar.

Ay da Dünya'ya çekim kuvveti uygular.

Fakat Ay'ın Dünya üzerindeki çekimi, bizi havaya kaldıracak kadar güçlü değildir.

Gelgitte önemli olan, Ay'ın çekiminin Dünya'nın farklı bölgelerinde biraz farklı olmasıdır.

Denizler Neden Dünya'nın İki Tarafında Yükselir?

Ay'ın Dünya'ya bakan tarafındaki su, Ay'ın çekiminden daha güçlü etkilenir.

Bu nedenle o bölgede deniz yüzeyi yükselme eğilimindedir.

İlginç olan, Dünya'nın Ay'a uzak tarafında da bir gelgit yükselmesinin ortaya çıkabilmesidir.

Bunun nedeni, Ay'ın uzak taraftaki suları Dünya'nın merkezine göre daha zayıf çekmesidir.

Dünya ile Ay'ın ortak hareketinden kaynaklanan etkilerle birlikte, karşılıklı iki bölgede gelgit kabarmaları oluşur.

Bunu anlamak için Dünya'nın çevresindeki okyanusların iki yönde hafifçe uzadığını hayal edebilirsin.

Ancak bu yalnızca basitleştirilmiş bir modeldir. Gerçek okyanusların davranışı, kıtalar ve deniz tabanı nedeniyle çok daha karmaşıktır.

Dünya'nın Dönmesi Gelgiti Nasıl Etkiler?

Dünya kendi ekseni etrafında dönmeye devam eder.

Bu sırada Dünya ile Ay'ın birbirine göre konumları da değişir.

Bir kıyı bölgesi, gelgitin yükseldiği ve alçaldığı koşullardan sırayla etkilenebilir.

Bu nedenle birçok kıyıda su seviyesi gün boyunca birkaç kez değişir.

Ancak her kıyıda aynı sayıda yüksek ve alçak gelgit görülmez.

Bazı bölgelerde günde iki yüksek ve iki alçak gelgit oluşurken başka bölgelerde birer kez görülür.

Bazı yerlerde ise iki yüksek gelgitin yükseklikleri birbirinden farklıdır.

Gelgit Neden Her Gün Aynı Saatte Olmaz?

Günlük hayatımızda bir günün 24 saat olduğunu biliriz.

Ancak Ay da Dünya'nın çevresinde hareket eder.

Dünya'nın aynı noktası Ay'a göre yeniden benzer konuma gelene kadar ortalama yaklaşık 24 saat 50 dakika geçer.

Buna Ay günü denir.

Bu nedenle gelgit saatleri günden güne kayabilir.

Birçok kıyıda birbirini izleyen yüksek gelgitler arasında ortalama yaklaşık 12 saat 25 dakika bulunur.

Ancak kıyıların gerçek gelgit saatleri, bölgesel koşullara bağlı olarak bu basit hesaptan farklılaşabilir.

Güneş de Gelgit Oluşturur mu?

Evet.

Güneş'in de çok büyük bir kütlesi vardır ve Dünya üzerinde kütleçekim etkisi oluşturur.

Güneş, Ay'dan çok daha büyük olmasına rağmen Dünya'ya çok daha uzaktır.

Bu yüzden Güneş'in gelgit oluşturan etkisi, Ay'ınkinden daha küçüktür.

Ay ve Güneş'in Dünya'ya göre konumları değiştikçe gelgitin büyüklüğü de değişebilir.

Yeni Ay ve Dolunayda Neden Daha Güçlü Gelgitler Olabilir?

Yeni ay ve dolunay zamanlarında Güneş, Dünya ve Ay yaklaşık aynı doğrultuda bulunur.

Bu durumda Ay ve Güneş'in gelgit oluşturan etkileri birbirini güçlendirebilir.

Böylece yüksek ve alçak gelgit arasındaki fark büyüyebilir.

Bu olay büyük gelgit olarak adlandırılır.

İngilizcedeki spring tide adı kullanılsa da bu olay yalnızca ilkbaharda gerçekleşmez.

İlk Dördün ve Son Dördünde Ne Olur?

Ay ilk dördün veya son dördün evresindeyken Güneş ve Ay'ın Dünya'ya göre doğrultuları yaklaşık dik açı yapar.

Bu durumda gelgit oluşturan etkiler birbirini kısmen azaltır.

Yüksek ve alçak gelgit arasındaki fark görece küçülebilir.

Buna küçük gelgit denir.

Gelgit Her Denizde Aynı Büyüklükte midir?

Hayır.

Bazı okyanus kıyılarında deniz seviyesi metrelerce değişebilir.

Bazı denizlerde ise gelgit farkı oldukça küçüktür.

Bunun nedeni yalnızca Ay'ın uzaklığı değildir.

Denizin büyüklüğü, derinliği, kıyıların şekli ve suyun hareket edebileceği alan da önemlidir.

Özellikle daralan koy ve körfezlerde gelgit hareketleri bazı koşullarda güçlenebilir.

Buna karşılık başka bölgelerde aynı etki çok daha küçük görülebilir.

Türkiye'de Gelgit Var mıdır?

Evet, Türkiye'yi çevreleyen denizlerde de gelgit etkileri bulunur.

Ancak bu etkiler, dünyanın bazı büyük okyanus kıyılarındaki kadar belirgin değildir.

Akdeniz, Ege Denizi, Marmara Denizi ve Karadeniz'de su seviyesi değişimleri farklı özellikler gösterebilir.

Rüzgâr ve hava basıncı da deniz seviyesini değiştirebilir.

Bu nedenle kıyıda gördüğümüz her yükselme veya alçalmanın yalnızca gelgitten kaynaklandığını düşünmemeliyiz.

Gelgit ile Deniz Dalgası Aynı Şey midir?

Hayır.

Denizlerde gördüğümüz kısa ve köpüklü dalgaların çoğu rüzgârın su yüzeyine enerji aktarmasıyla oluşur.

Gelgit ise esas olarak Ay ve Güneş'in kütleçekim etkilerinden kaynaklanır.

Rüzgâr dalgaları birkaç saniyelik aralıklarla kıyıya ulaşabilir.

Gelgitte ise su seviyesindeki değişim genellikle saatler boyunca devam eder.

Bu nedenle gelgiti, kıyıya çarpan sıradan bir dalganın büyümüş hâli olarak düşünmemeliyiz.

Gelgit Deniz Canlılarını Etkiler mi?

Evet.

Gelgit bazı kıyı bölgelerinde yaşam koşullarını düzenli olarak değiştirir.

Yüksek gelgit sırasında su altında kalan kayalıklar ve kıyı alanları, alçak gelgitte açığa çıkabilir.

Midyeler, yengeçler, deniz salyangozları ve başka küçük canlılar bu değişimlere uyum sağlayabilir.

Bazıları su çekildiğinde kayaların arasındaki nemli alanlarda saklanır.

Bazıları ise yeniden su yükseldiğinde beslenmeye devam eder.

Bu nedenle gelgit, kıyı ekosistemlerinin önemli bir parçasıdır.

Gelgit İnsanlar İçin Neden Önemlidir?

Gelgit değişimleri denizcilikte ve kıyı yaşamında önemlidir.

Özellikle sığ limanlara giren gemiler için su derinliğinin bilinmesi gerekir.

Balıkçılar ve kıyıda çalışan insanlar da gelgit saatlerinden yararlanabilir.

Bilim insanları deniz seviyesini ölçen cihazlar kullanarak gelgitleri izler.

Bu kayıtlar sayesinde gelgitin ne zaman yükseleceği ve alçalacağı önceden hesaplanabilir.

Ancak kuvvetli rüzgâr ve fırtınalar gerçek su seviyesini tahmin edilenden farklı hâle getirebilir.

Gelgitten Elektrik Üretilebilir mi?

Evet.

Gelgit sırasında suyun hareketinden yararlanarak elektrik üretmek mümkündür.

Bazı sistemlerde hareket eden su türbinleri döndürür.

Türbinlere bağlı jeneratörler elektrik üretir.

Bu teknolojiye gelgit enerjisi denir.

Ancak her kıyı böyle bir tesis için uygun değildir.

Gelgit farkı, akıntı hızı, maliyet ve çevresel etkiler dikkatle değerlendirilmelidir.

Gelgit Sırasında Neden Dikkatli Olmalıyız?

Bazı kıyılarda deniz alçaldığında geniş alanlar açığa çıkabilir.

Fakat su yeniden yükselmeye başladığında bu alanlar kısa sürede değişebilir.

Ayrıca dar geçitlerde gelgit akıntıları güçlü olabilir.

Bu nedenle özellikle gelgit farkının büyük olduğu kıyılarda uyarı levhalarına ve görevlilerin yönlendirmelerine uymak gerekir.

Denizin çekildiği her alana yürüyerek gitmek güvenli değildir.

Bir gün bir kıyıda suyun yavaşça yükseldiğini veya geri çekildiğini gördüğümüzde, çok uzaktaki Ay'ın ve Güneş'in bu harekette rol oynayabildiğini hatırlayabiliriz.

Denizin sakin görünen yüzeyi bile Dünya'nın uzaydaki hareketleriyle bağlantılıdır.

Gelgit Olayı Hakkında Ne Öğrendik?

Gelgit olayı neden olur?

Gelgit, başta Ay olmak üzere Güneş'in de kütleçekim etkileriyle deniz seviyesinin düzenli olarak yükselip alçalmasıdır.

Med ve cezir ne demektir?

Med, deniz seviyesinin yükselmesini; cezir ise alçalmasını ifade eder. Bu olayların bütününe medcezir veya gelgit denir.

Gelgit neden her gün aynı saatte olmaz?

Ay, Dünya'nın çevresinde hareket ettiği için Dünya'nın Ay'a göre aynı konuma dönmesi yaklaşık 24 saat 50 dakika sürer. Gelgit saatleri bu nedenle kayabilir.

Dolunayda gelgit neden daha güçlü olabilir?

Dolunay ve yeni ay zamanlarında Ay ile Güneş'in gelgit oluşturucu etkileri birbirini güçlendirebilir. Böylece yüksek ve alçak gelgit arasındaki fark artabilir.

Türkiye'de gelgit görülür mü?

Evet. Ancak Türkiye çevresindeki denizlerde gelgit farkı, bazı büyük okyanus kıyılarındaki kadar belirgin değildir.

Gelgit ile rüzgâr dalgası arasındaki fark nedir?

Gelgitin temel nedeni Ay ve Güneş'in kütleçekimidir. Kıyıda gördüğümüz sıradan dalgaların çoğunu ise rüzgâr oluşturur.